ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, ಸೆ. 29 : ಜಾಗತಿಕ ನಿಯಮಗಳು ದುರ್ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಮತ್ತು ದೇಶಗಳು ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವುದು ಜಗತ್ತನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ‘ಹಾಬ್ಸಿಯನ್’ ಸ್ವರೂಪದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಹುದು ಎಂದು ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವ ಎಸ್. ಜೈಶಂಕರ್ ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಭಾರತವು ತನ್ನ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ತನ್ನ ವ್ಯೂಹಾತ್ಮಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಲಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಯ ಅಧಿವೇಶನದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾ ಸೊಸೈಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದ ಜೈಶಂಕರ್, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಬದಲಾವಣೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದರು. ದೇಶಗಳು ಹಳೆಯ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

“ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದ್ದ ನೆಪ ಈಗ ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಜಗತ್ತು ಬಹುಧ್ರುವೀಯತೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿರುವುದರ ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸಿದರು.

ದೇಶಗಳು ತಮ್ಮ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಜೈಶಂಕರ್ ಹೇಳಿದರು. ಅಮೆರಿಕವು ಈ ರೀತಿಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದ ನಂತರ ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ ಎಂದರು.

ಜಾಗತಿಕ ನಿಯಮಗಳ ದುರ್ಬಲತೆಗೆ ಕೇವಲ ಅಮೆರಿಕವನ್ನೇ ಹೊಣೆಗಾರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗದು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ದುರ್ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು.

“ನಿಯಮಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ದುರ್ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ನಿಯಮಗಳು,” ಎಂದು ಜೈಶಂಕರ್ ಹೇಳಿದರು. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ತತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಪದ್ಧತಿಗಳ ನಡುವೆ ಅಂತರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಗಮನಿಸಿದರು.

ಅಮೆರಿಕವು ಈಗ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡುವ ಹೊಸ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಹಿಂದಿನ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಭೂತ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಬಹುದು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

“ಅಮೆರಿಕ ಈಗ ಹೊಸ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾದರಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ‘ನಾವು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ’ ಎಂಬ ನಿಲುವು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಹಿಂದಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಭೂತ ಊಹೆಗೇ ಸವಾಲು ಹಾಕುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿಗಳ ನಡುವಿನ ವಿವಾದಗಳ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಆ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪಾತ್ರವಿಲ್ಲದ ದೇಶಗಳೂ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜೈಶಂಕರ್ ಹೇಳಿದರು.

“ಇನ್ನೊಂದು ದೇಶದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಭಾರತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ದೂರುಗಳು ಬೇರೆ ದೇಶದಿಂದ ಬರುತ್ತಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಪರಿಣಾಮ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಅನ್ಯಾಯಕರವಾಗಿದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಬಹುಧ್ರುವೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ‘ಹಾಬ್ಸಿಯನ್ ಕಾಡು’ ರೀತಿಯ, ಬಲಿಷ್ಠರು ಬದುಕುಳಿಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗಬಹುದೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದ ಜೈಶಂಕರ್, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ದೇಶಗಳು ಸೂಕ್ತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದೇ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದರು.

“ನಾವು ಕಾದು ನೋಡಬೇಕು,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ದೇಶಗಳು ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯತ್ತ ಸಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು.

“ನಾವು ಅಂತಹ ಹಾಬ್ಸಿಯನ್ ಜಗತ್ತಿನತ್ತ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು.

ಆದರೆ ಜೈಶಂಕರ್ ಅವರು ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಾಶಾವಾದಿಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು. ಅತಿಯಾದ ಅಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ವೆಚ್ಚಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ದೇಶಗಳಿಗೂ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

“ನಾನು ಜಗತ್ತಿನ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಾಶಾವಾದಿಯಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕವಾಗಲಿದೆ, ಕಠಿಣವಾಗಲಿದೆ. ಹೊಸ ಚಲನಶೀಲತೆ, ಹೊಸ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಹೊಸ ಮಾತುಕತೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲಿವೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಭಾರತದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ದೇಶದ ಮೇಲೆ ಅತಿಯಾದ ಅವಲಂಬನೆ ಹೊಂದದೆ, ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದಾಗಿ ಜೈಶಂಕರ್ ಹೇಳಿದರು.

“ಅಮೆರಿಕ, ಯುರೋಪ್, ಜಪಾನ್, ಚೀನಾ, ರಷ್ಯಾ, ಗಲ್ಫ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು, ಆಸಿಯಾನ್ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ದಕ್ಷಿಣದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಾಧಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡಬೇಕು,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅವರು “ಪೋರ್ಟ್‌ಫೋಲಿಯೊ ನಿರ್ವಹಣಾ ವಿಧಾನ” ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು. ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಗಳ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

“ನೀವು ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತೀರೋ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರೋ, ಅಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಸಮತೋಲನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು,” ಎಂದು ಜೈಶಂಕರ್ ಹೇಳಿದರು.

ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇಶಗಳು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಪಾಲುದಾರರನ್ನು ಹುಡುಕಲಿದ್ದು, ಯಾವುದೇ ಅಡೆತಡೆ ಎದುರಾದರೂ ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಲು ಹಲವು ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದರು.

ಭಾರತ-ಚೀನಾ ಸಂಬಂಧ

ಭಾರತ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಗಳು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿಗಿಂತ ಈಗ “ಉತ್ತಮವಾಗಿವೆ” ಎಂದು ಜೈಶಂಕರ್ ಹೇಳಿದರು. ಗಡಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಕಂಡುಬಂದಂತೆ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲೂ ಸಹಜತೆ ಮರಳುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಭಾರತ-ಚೀನಾ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕುರಿತು ಕೇಳಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದ ಅವರು, ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುವುದು ಸಂಬಂಧಗಳ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎಂದರು.

“ಗಡಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಸಂಬಂಧಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ, ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇರುವಾಗ ಸಂಬಂಧಗಳು ಸಹಜವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಎರಡೂ ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಭಾರತ ಅಥವಾ ಚೀನಾದ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗೆ ಅನುಕೂಲಕರವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದು ಮೂರನೇ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಲಾಭವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಭಾರತ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚೀನಾಕ್ಕೆ ತಿಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

“ಇತರರಿಗೆ ಲಾಭವಾಗುವಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ,” ಎಂದು ಜೈಶಂಕರ್ ಹೇಳಿದರು.

ಗಡಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸಹಜತೆಯತ್ತ ಸಾಗಿದಂತೆ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳೂ ಸಹಜತೆಯತ್ತ ಮರಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಭಾರತ-ಜಪಾನ್ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ

ಭಾರತ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ನಡುವಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಹಕಾರವನ್ನೂ ಜೈಶಂಕರ್ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಜಪಾನ್ ಕಂಪನಿಗಳು ಭಾರತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಗಮನಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜಪಾನ್ ಹೂಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಜಪಾನ್ ಕಂಪನಿಗಳು ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಭದ್ರತಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಭಾರತ-ಜಪಾನ್ ಸಹಕಾರ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಜೈಶಂಕರ್ ಹೇಳಿದರು. ಭಾರತ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ಎರಡೂ ಸಮುದ್ರಾಧಾರಿತ ಹಾಗೂ ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು, ರಕ್ಷಣಾ ಸಹಕಾರವು ಜಂಟಿ ಸೇನಾ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ ಎಂದರು.

ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಾಲುದಾರರ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಜಪಾನ್ ಕೂಡ ಈಗ ಅರಿತುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಭಾರತ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ನಡುವಿನ ಜನರ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಜೈಶಂಕರ್ ಹೇಳಿದರು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಚಾರ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಪಾನೀಸ್ ಭಾಷಾ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ ಎಂದರು.