ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಆಳವಾದ ಧ್ವನಿಯಾಗಿದೆ. ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಶೋಧನೆಯತ್ತ ಮಾನವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ.ಅವರು ವಿಶ್ವಮಾನವತೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾನವಕುಲಕ್ಕೆ ಶಾಶ್ವತ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಹೂವಿನ ಮೌನದಲ್ಲಿ ಹಾಡು ಕೇಳಿದವರು ಮಳೆಯ ತುಂಟಾಟದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಕಂಡವರು ಆಕಾಶದ ನೀಲಿಯಲ್ಲಿ ಕನಸು ಹೊತ್ತವರು ಮಾನವ ಮನದೊಳಗೆ ದೇವರನ್ನು ಕಂಡವರು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಜನಗಣಮನ ಜನಕರಾಗಿ, ಭಾರತ ದೇಶದ ಜನಸ್ತೋಮದ ಎದೆಯೊಳಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಜ್ಯೋತಿಯಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ಹೃದಯವೀಣೆಯ ಸ್ವರನಾದದಂತಿರುವ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರ ಜನ್ಮ ಶತಮಾನೋತ್ಸವವನ್ನು ನಾವು ಕೇವಲ ಇತಿಹಾಸದ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗಿ ನೋಡಬಾರದು. ಅದು ಮಾನವ ಚಿಂತನೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಮರುಪರೀಶೀಲಿಸುವ ಒಂದು ಆಳವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕಾಲದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಇಂದಿಗೂ ಮಾನವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಲೇ ಇದೆ.  

ಅವರು ಬರೆದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ಕೇವಲ ಕಾವ್ಯವಲ್ಲ; ಅದು ಜೀವನದ ಆಂತರಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಕೊಲ್ಕತ್ತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಠಾಕೂರ್ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರೂ, ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಯಾವತ್ತೂ ಸೀಮಿತ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ವಿಧಾನಗಳು ಅವರಿಗೆ ಅಸಹಜವಾಗಿದ್ದವು. ಅವರು ಪುಸ್ತಕಗಳ ಗೋಡೆಗಳೊಳಗೆ ಬಂಧಿಯಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಕೃತಿಯ ತೆರೆದ ಆಕಾಶದಡಿ ಕಲಿಯುವುದನ್ನು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟರು. ಮರಗಳ ಮೌನ, ನದಿಯ ಹರಿವು, ಗಾಳಿಯ ಸಂಗೀತ “ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವರ ಮೊದಲ ಪಾಠಶಾಲೆಯಾಯಿತು” ಈ ಪ್ರಕೃತಿ ಅನುಭವಗಳೇ ಅವರ ಚಿಂತನೆಯ ಮೂಲ ಶಿಲ್ಪವಾಗಿದವು.ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಯಾತ್ರೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅದು ಸರಳ ಭಾವನೆಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಕ್ರಮೇಣ ಅದು ಆಳವಾದ ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆಯತ್ತ ಬೆಳೆಯಿತು. ಮಾನವ ಸಂಬಂಧಗಳು, ಸಮಾಜದ ಅಸಮಾನತೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮದ ಹುಡುಕಾಟ“ಈ ಎಲ್ಲಾ ಭಾವನೆಗಳು, ಅನುಭವಗಳು ಅವರ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದವು”. ಅವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಓದುವಾಗ ಓದುಗನು ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಓದುವುದಿಲ್ಲ; ತನ್ನೊಳಗಿನ ಬದುಕಿನ ಆಳವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಜೀವಂತ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ನದಿ ಕೇವಲ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಅಲ್ಲ, ಅದು ಜೀವನದ ಚಲನೆ,  ಗಾಳಿ ಕೇವಲ ಹವೆಯ ಚಲನೆ ಅಲ್ಲ, ಅದು ಆತ್ಮದ ಸ್ಪಂದನೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಒಂದೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಎಂಬ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. 1913ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಗೀತಾಂಜಲಿ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಶಿಖರವಾಗಿದೆ. ಈ ಕೃತಿಗೆ ದೊರೆತ ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ವೇದಿಕೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿತು.  

ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಹೊರಗಿನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಒಳಗಿನ ಅನುಭವವಾಗಿ ನೋಡುವ ಅವರ ತತ್ತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಮಾನವ ಆತ್ಮವೇ ದಿವ್ಯತೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಎಂಬ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಮೂಡಿದೆ. ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಮೂಲಕ ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಕಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಿಂತನೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದರು. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವು ಜೀವನದ ಅನುಭವವಾಗಬೇಕು, ಕೇವಲ ಪುಸ್ತಕಾಧಾರಿತ ಜ್ಞಾನವಲ್ಲ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೇ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಿಜವಾದ ಗುರಿ ಎಂದು ಅವರು ನಂಬಿದರು. ಅವರ ಸಂಗೀತವೂ ಅವರ ತತ್ತ್ವದಂತೆ ಆಳವಾದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. “ರವೀಂದ್ರಸಂಗೀತ” ಕೇವಲ ಸಂಗೀತವಲ್ಲ,  ಅದು ಜೀವನದ ಅನುಭವದ ಕಾವ್ಯರೂಪ. “ಜನ ಗಣ ಮನ” ಮತ್ತು “ಅಮಾರ್ ಶೋನಾರ್ ಬಾಂಗ್ಲಾ” ಅವರ ಸಂಗೀತದ ವಿಶ್ವಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಅವರ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಶಾಂತಿ ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆತಿವೆ. ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರು ಸಮಾಜದ ಅಸಮಾನತೆ, ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅಂಧವಿಶ್ವಾಸಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಿದರು. ಅವರ ಹೋರಾಟ ಶಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕವಲ್ಲ, ಚಿಂತನೆಯ ಮೂಲಕ. ಮಾನವ ಗೌರವವೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಮೌಲ್ಯ ಎಂಬುದು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ. ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯವೇ ಸಮಾಜ ಬದಲಾವಣೆಯ ಶಕ್ತಿಯಾದ ಸಾಧನವಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ವಿಶ್ವಮಾನವತೆ. ಮಾನವನು ಯಾವುದೇ ರಾಷ್ಟ್ರ, ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಭಾಷೆಗೆ ಸೀಮಿತನಲ್ಲ, ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವದ ಭಾಗ. ಇಂದಿನ ಜಾಗತೀಕರಣದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಈ ಚಿಂತನೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಮಾನವಕುಲವನ್ನು ಏಕತೆಯತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಆಳದಿಂದ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಇದೇ ಅದರ ಶಕ್ತಿಯೂ ಹೌದು. ಅವರು ಓದುಗರನ್ನು ಸುಲಭ ಮನರಂಜನೆಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದು ಆಳವಾದ ಚಿಂತನೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ.  

ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರ ಚಿಂತನೆ ಅಪಾರ ಇತ್ತು ಅವರ ಮನಸ್ಸು ವೈಶಾಲ್ಯ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಮಾನವೀಯತೆಯಿಲ್ಲದ ಜ್ಞಾನ ಅಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ಸಮಾನ   ಪ್ರೀತಿಯಿಲ್ಲದ ಜೀವನ ಅರ್ಥಹೀನ  ಪಯಣ  ಇದ್ದಂತೆ ಅಂದರೆ, ಮಾನವೀಯತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನವು ಎಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ನಿಜವಾದ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ,  ಅದು ಅಂಧಕಾರದಂತೆಯೇ ನಿರರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಜ್ಞಾನವು ಮಾನವ ಸೇವೆ, ಸಹಾನುಭೂತಿ ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಜೊತೆ ಸೇರಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅದರ ಮೌಲ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಂಬುದು ಅರಿವು ಅವರೊಳಗೆ ಮೂಡಿತ್ತು. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ, ಖಾಲಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಯಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೀತಿ ಮಾನವ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷ, ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನವೀಯತೆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಬೆಳಕು, ಪ್ರೀತಿ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ ನೀಡುವ ಮೂಲ ಶಕ್ತಿಗಳು ಎಂದು ಈ ನುಡಿ ಸಾರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇತ್ತು. ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಚಿಂತನೆ ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆತಿದ್ದವು. ಅವರು ಬದುಕಿದದ್ದನ್ನು ಬರೆಯಿದರು, ಬರೆಯಿದದ್ದನ್ನು ಬದುಕಿದರು. ಅವರ ಜೀವನವೇ ಒಂದು ತತ್ತ್ವವಾಗಿತ್ತು.  ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ಹಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ. 1941ರಲ್ಲಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ತಿಂಗಳ ಏಳರಂದು ಅವರ ದೇಹಾಂತವಾದರೂ, ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕಾಲಾತೀತ ದೀಪಸ್ತಂಭದಂತೆ ಮಾನವಕುಲವನ್ನು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಶುದ್ಧ, ಸಾಹಿತ್ಯಮಯ ಮತ್ತು ಅಂಕಣ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ರೂಪಿಸಬಹುದು: ಇಂದಿನ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರ್ ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಗತ್ಯವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಕಳೆದುಹೋಗಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವರ ಶಾಶ್ವತ ಸಂದೇಶ. ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕತೆ ಎಷ್ಟೇ ಮುಂದುವರೆದರೂ, ಮಾನವ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ಸಹಾನುಭೂತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆ ಉಳಿಯಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ತತ್ತ್ವದ ಮೂಲ ಆಶಯವಾಗಿದೆ.  

ಭಾರತದ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಶಕ್ತಿ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಆದರ್ಶಗಳು, ನುಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗಳು ಮನಸಾರೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬದುಕಿದರೆ, ಅದು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲ, ದೇಶದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಿಗೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮಗುವಿನಂತೆ ನಿಷ್ಕಪಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸದಾ ಸಂತೋಷದ ಬೆಳಕನ್ನು ಹರಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ಚಿಂತಕರ ವಿಚಾರಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಶಾಶ್ವತ. ಅವರನ್ನು ನೆನೆಯುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ಹರಡುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಂಬುದು ಅರಿವು ನಮಗಿರಬೇಕಾಗಿದೆ.